Het was kwart voor vier in de namiddag toen de hemel boven de Baltische Zee scheurde. Op Prüfstand VII, het lanceerplatform van het Heeresversuchsanstalt Peenemünde op het Duitse eiland Usedom, steeg een 14 meter hoog gevaarte van staal en aluminium van de grond. Niet voor de eerste keer, maar voor het eerst succesvol. De raket die die dag opsteeg, heette officieel Aggregat-4, experimenteel prototype V4. In de volksmond en in de geschiedenisboeken zou hij de V-2 worden: Vergeltungswaffe 2, vergeldingswapen nummer twee. Maar op die donderdagmiddag in oktober 1942 was hij nog iets anders. Hij was het bewijs dat de mens de lucht kon verlaten.
Van dromen naar drama: de mislukkingen die eraan voorafgingen
De vlucht van 3 oktober 1942 was allerminst vanzelfsprekend. Ze was het resultaat van jaren van wetenschappelijk pionierswerk, maar ook van bloedige mislukkingen. De eerste poging, op 13 juni 1942, eindigde in een ramp: het eerste prototype, V-2 genaamd in de interne nummering, steeg op en bereikte slechts ongeveer 4.572 meter, waarna het besturingssysteem faalde en de raket in de Baltische Zee stortte. De tweede poging, op 16 augustus 1942, werd ook als een mislukking beschouwd, maar het voertuig werd wél het eerste geleide projectiel dat de geluidsbarrière doorbrak. Een structurele fout in de romp zorgde daarna voor een fatale breuk. Bij de derde poging was het opnieuw raak, of eerder fout. Telkens opnieuw stuurden de ingenieurs van Wernher von Braun en generaal Walter Dornberger hun bevindingen terug naar de tekentafels. De druk was immens: het ontwikkelingsprogramma kostte naar schatting twee miljard Rijksmark, en sceptici in de Wehrmacht twijfelden luidop aan de haalbaarheid van het hele project.
De raket: een technisch wonder van zijn tijd
Om de prestatie van 3 oktober te begrijpen, moet men weten wat er die dag de lucht in ging. De A-4 was voor zijn tijd een buitengewoon geavanceerd stuk ingenieursschap. De raket was 14,036 meter lang en had een maximale diameter van 1,651 meter. Zijn spanwijdte over de vier stabilisatievinnen bedroeg 3,564 meter. Bij lancering woog hij 12.500 kilogram, waarvan bijna 9.000 kilogram brandstof: 3.971 kilogram ethanol (gemengd met 25 procent water om de verbrandingstemperatuur te beheersen) en 4.971 kilogram vloeibare zuurstof bij minus 183 graden Celsius. Het hart van de machine was een motor die 245 kilonewton stuwkracht leverde bij zeeniveau, genoeg om de raket met 1g versnelling van de grond te tillen. Een turbopomp systeem, aangedreven door stoomontleding van waterstofperoxide, pompte brandstof en oxidator aan een gecombineerd debiet van 130 kilogram per seconde in de verbrandingskamer, waar temperaturen van 2.750 graden Celsius heersten. De binnenwand van die kamer werd gekoeld door een dun filmlaagje stromende ethanol, een techniek die vandaag nog in moderne raketmotoren toegepast wordt. De besturing geschiedde via vier grafietroeren die rechtstreeks in de uitlaatstraal stonden. Grafiet was het enige materiaal dat die extreme omstandigheden kon doorstaan, al sleet het bij elke vlucht weg. Twee orthogonaal gemonteerde gyroscopen gaven de raket zijn attitudereferentie. Het was een systeem dat destijds zijn weerga niet kende.
3 oktober 1942, 15u58: de vlucht
Het grondpersoneel had de vroege ochtend besteed aan het vullen van de tanks, een delicate en gevaarlijke operatie in speciale beschermende pakken. Dornberger was ter plaatse, net als de 30-jarige technisch directeur Wernher von Braun, die de vlucht vanuit een bunker via telemetrie en optische tracking volgde. De weersomstandigheden waren gunstig. Weinig wind en goed zicht richting zee. Om 15u58 werd de ontstekingssequentie ingezet. De motor brulde los. De raket verliet Prüfstand VII en begon zijn stijging boven de Baltische Zee. Vier seconden na de lancering begon de geprogrammeerde kantelmanoeuvre die de raket op zijn ballistische baan richtte, onder een hoek van ongeveer 47 graden ten opzichte van de verticaal. Rond T+25 seconden doorbrak het voertuig de geluidsbarrière op een hoogte van bijna vijf kilometer. Het kritieke moment, het moment waarop zijn voorgangers gefaald hadden. Ditmaal hielden de herziene vinnen stand. Na 58 seconden brandde de motor uit. De raket bereikte een hoogte van 60 mijl (bijna 97 kilometer) en een bereik van 125 mijl in een vlucht van 296 seconden, en miste zijn doelwit op slechts 2,5 mijl na. De maximumsnelheid bedroeg ruim 1.500 meter per seconde, ruwweg Mach 4,4 op die hoogte. De eerste succesvolle testvlucht vond plaats op 3 oktober 1942 en bereikte een hoogte van 84,5 kilometer. Dat is boven de mesopauze, in het gebied dat men vandaag de thermosfeer noemt, de eerste keer dat een door mensen gebouwd object zo hoog reikte.
"Dit is de eerste dag van een nieuw tijdperk"
Na de vlucht riep Dornberger zijn team bijeen. Hij hief het glas en sprak: "Voor het eerst hebben wij de ruimte bereikt met onze raket. Wij hebben bewezen dat raketaandrijving praktisch is voor ruimtereizen. Deze derde oktober 1942 is de eerste dag van een nieuw tijdperk in transport." Het waren profetische woorden. Maar wat Dornberger en Von Braun op dat moment niet konden weten, of misschien wel vermoedden maar niet uitspraken, was dat de ware grens van de ruimte, de latere Kármánlijn op 100 kilometer, nog niet bereikt was. De A-4 V4 haalde 84,5 kilometer: indrukwekkend, historisch, maar naar moderne standaarden nog net niet de ruimte. Die grens zou pas bijna twee jaar later vallen.
De échte ruimtegrens: MW 18014, 20 juni 1944
Na de doorbraak van oktober 1942 sleepte het programma zich voort in een moeras van technische problemen. Vroege A-4-raketten leden, ondanks hun vermogen om 90 kilometer te bereiken, aan meervoudige betrouwbaarheidsproblemen. Een ontwerpfout in het voorste deel van de buitenromp zorgde er regelmatig voor dat raketten halverwege de vlucht faalden, wat leidde tot mislukkingen bij wel 70 procent van de testlanceringen. Wikipedia Op een gegeven moment veerderde een raket 90 graden van koers af en stortte terug op het lanceerplatform, waarbij vier grondbemanningsleden om het leven kwamen. Het Peenemünde-team voerde een reeks verbeteringen door om de betrouwbaarheidsproblemen te verhelpen in 1943 en de eerste helft van 1944. Belemmerend werkten de geallieerde bombardementen in het kader van Operatie Hydra, pogingen om het programma te privatiseren in juni 1944, frequente inmenging van de SS, en een twee weken durende gevangenhouding van technisch directeur Wernher von Braun op 15 maart 1944. Ondanks alles bleef Von Braun zijn ogen richten op de sterren, letterlijk. In juni 1944 voerde Von Brauns team een agressieve campagne van verticale testlanceringen uit van de Peenemünde-onderzoeksbasis aan de Baltische Zee van Duitsland. Het was op het kleine eilandje Greifswalder Oie, net voor de kust van Peenemünde, dat de geschiedenis opnieuw geschreven werd. Het eiland, vandaag een vogelreservaat voor trekvogels, raven en bonte kraaien, herbergde 28 A-4-lanceringen om de opwarmingseffecten tijdens de terugkeer in de atmosfeer te onderzoeken.
MW 18014 was een Duitse A-4-testraket gelanceerd op 20 juni 1944 bij het Peenemünde Heerleger Onderzoekscentrum. Het was het eerste door mensen gemaakte object dat de ruimte bereikte, met een apogeum van 176 kilometer, ruim boven de Kármánlijn die later als de laagste grens van de ruimte werd vastgesteld. Het was een verticale testlancering en niet bedoeld om orbitale snelheid te bereiken, zodat het terugviel en de aarde raakte, waarmee het de eerste suborbitale ruimtevlucht uitvoerde. De turbopomp van MW 18014 perste met 4.000 toeren per minuut brandstof en oxidator in de verbrandingskamer aan een debiet van 33 gallon per seconde. De initiële stuwkracht bedroeg 8.100 kilogram, aanvankelijk nog niet genoeg om de 14.000 kilogram zware raket van de grond te tillen. Maar naarmate de turbopomp de druk opvoerde en de brandstoftoevoer stabiliseerde, steeg de stuwkracht tot ruim 25.000 kilogram, en schoot de A-4 als een speer de Baltische lucht in. Terwijl MW 18014 hoogte won, verduisterde de hemel en daalden de omgevingsdrukken, waardoor de uitlaatimpuls van de raket steeg tot 29.000 kilogram. Het apogeum: 176 kilometer. Meer dan 76 kilometer boven de Kármánlijn. Het eerste door mensen gemaakte object in de ruimte. Dit bijzondere hoogte-record werd op dat moment niet als significant beschouwd; de Peenemünde-raketonderzoekers vierden liever testlancering V-4 van oktober 1942, de eerste die de thermosfeer bereikte. Na de oorlog definieerde de Fédération Aéronautique Internationale de grens tussen de atmosfeer van de aarde en de ruimte als de Kármánlijn. Een volgende A-4/V-2, gelanceerd in hetzelfde testreeks, zou het record van MW 18014 overtreffen met een apogeum van 189 kilometer. De datum van die lancering is onbekend, omdat de raketonderzoekers in deze fase geen precieze datums noteerden. Er bestaat dus een anonieme raket, ergens in de zomer van 1944 boven de Baltische Zee, die het allereerste hoogte-record in de ruimtevaartgeschiedenis op zijn naam heeft staan, en wiens identiteit voor altijd verloren is gegaan.
De schaduw achter het licht
Het verhaal van de V-2 heeft een duistere keerzijde die niet verzwegen mag worden. De raket liet kraters van 9 meter breed achter, vernietigde woningen en doodde van september 1944 tot maart 1945 op willekeurige wijze. Maar liefst 9.000 mensen stierven bij V-2-aanvallen, plus 20.000 dwangarbeiders uit nazistische concentratiekampen die te pletter gewerkt werden bij de bouw van deze raketten in erbarmelijke omstandigheden zonder sanitaire voorzieningen, met weinig slaap en nauwelijks voedsel. Rond 20.000 gevangenen stierven in het Mittelbau-systeem, dat alle faciliteiten in de regio omvatte, waardoor het een van de dodelijkste werkkampen van de volledige oorlog was. Meer mensen stierven bij de bouw van de V-2 dan bij de explosies ervan. Het is de fundamentele paradox van de V-2: het wapen dat de ruimte opende, werd gebouwd op een fundament van dwangarbeid en menselijk leed.
De erfenis: van terreurwapen tot maanraket
Na de oorlog werden de A-4-technologie en de belangrijkste ingenieurs van Peenemünde het startpunt van de moderne ruimtevaarttechnologie. Na de oorlog werden buitgemaakte V-2-raketten en Duitse wetenschappers naar de VS en de USSR gebracht, waar de technologie de basis werd voor de raket- en ruimtevaartprogramma's van beide landen. Wernher von Braun leidde uiteindelijk het programma dat de Saturn V-maanraket opleverde. De Sovjet R-7-raket, die in 1957 de Spoetnik de baan in stuurde, was evenzeer schatplichtig aan de A-4-architectuur. De vlucht van 3 oktober 1942 was dus geen eindpunt maar een beginpunt. Op die dag verklaarde Walter Dornberger: 'Deze derde oktober 1942 is de eerste dag van een nieuw tijdperk in transport, dat van ruimtereizen.' Hij had gelijk. Hij wist alleen niet hoe lang de weg van Prüfstand VII naar de maan nog zou zijn, en hoeveel bloed er langs die weg vergoten zou worden.
Herdenkingsplaats
Wie vandaag naar Peenemünde reist, komt aan in een klein, stil dorp aan de westpunt van het eiland Usedom in de Duitse deelstaat Mecklenburg-Vorpommern. Het is een gemeente met een rijke technologische erfenis: hier werden tijdens de Tweede Wereldoorlog de V-1 vliegende bom en de V-2 raket ontwikkeld. Maar de grandeur van destijds, toen tussen 10.000 en 15.000 ingenieurs, militairen en dwangarbeiders op de basis werkten, is bijna volledig verdwenen. In de plaats daarvan: natuur, stille ruïnes, en musea die worstelen met een complexe nalatenschap. Het belangrijkste bezoekerspunt is het Historisch-Technisches Museum Peenemünde (HTM). Het museum werd opgericht in 1991 en is gevestigd in de observatiebunker en op het terrein van de voormalige elektriciteitscentrale van Peenemünde. Het biedt een uniek inkijk in de geschiedenis van de raketopwikkeling en haar gevolgen. Het museum belicht de ambivalente aard van technologische vooruitgang: hoe de A-4-rakettechnologie de basis vormde voor alle latere rakettechnologie, hoe de overwinnaars na 1945, de VS, USSR, Groot-Brittannië en Frankrijk, de aangetroffen toestellen, onderdelen en ontwerptekeningen bestudeerden, en hoe veel Duitse experts werden aangetrokken voor hun eigen raketprogramma's. Tijdens de Koude Oorlog ontwikkelden de VS en de USSR langeafstandsraketten gebaseerd op de technologie uit Peenemünde, uitgerust met kernkoppen die een volledig nieuw type wapen vertegenwoordigden. Buiten staan een V-1 en een V-2 opgesteld als blikvangers. Binnen verspreid over meerdere verdiepingen: panelen, multimedia, een documentairecinema en een tijdlijn die de hele twintigste-eeuwse raketgeschiedenis overspant. Op enkele kilometers van het museum, dieper in het bos, liggen de resten van Prüfstand VII, het originele lanceerplatform van de V-2, de plek waar op 3 oktober 1942 de geschiedenis geschreven werd. Van de enorme infrastructuur die hier ooit stond, met betonnen bunkers, meetposten, uitlaatgoten en technische installaties, is weinig meer over. Het bos heeft alles langzaam teruggenomen.
